Είναι μικρά, άπτερα έντομα που ανήκουν στην τάξη Σιφωνάπτερα (Siphonaptera).

Τα γνωστότερα είδη ψύλλων ανήκουν στην οικογένεια Pulicidae και είναι τα εξής:

Ψύλλος του ανθρώπου ή Ερεθιστικός ψύλλος (Pulex irritans), το αντιπροσωπευτικότερο είδος.

Ψύλλος της γάτας (Ctenocephalides felis),

Ψύλλος των σκύλων (Ctenocephalides canis),           

Ψύλλος των πουλερικών (Echidnophaga gallinacea), Μένει μόνιμα προσκολλημένος σε έναν ξενιστή.

Ψύλλος των αρουραίων του Βορρά (Nosopsyllus fasciatus),

Ανατολικός ψύλλος των αρουραίων (Xenopsylla cheopis).

Είναι παράσιτα που τρέφονται αποκλειστικά με αίμα ανθρώπων, θηλαστικών και πτηνών. Τα τσιμπήματά τους είναι πολύ ενοχλητικά, είναι ξενιστές παρασίτων και μεταδίδουν παθογόνους μικροοργανισμούς υπεύθυνους για σοβαρές ασθένειες, γι’ αυτό είναι απαραίτητος ο σωστός έλεγχός τους.

Έχουν μήκος 1,1-4 χιλιοστά, ωοειδές σχήμα πιεσμένο πλευρικά για να κινούνται εύκολα στο τρίχωμα των ξενιστών και χρώμα καφέ έως μαύρο. Οι κεραίες τους είναι κοντές και το στόμα τους έχει μυζητικά όργανα για να τρυπούν το δέρμα και να απομυζούν αίμα. Τα πίσω πόδια τους είναι μεγαλύτερα από τα μπροστινά, επιτρέποντάς τους να εκτελούν άλματα 200 φορές μεγαλύτερα του μήκους τους.

Έχουν σκληρό σώμα για να αντέχουν την πίεση και είναι καλυμμένο με τρίχες/αγκάθια που τους διευκολύνουν στις κινήσεις πάνω στον ξενιστή. Τα αυγά τους αρχικά είναι μαργαριταρένια και γίνεται κίτρινό και οι άποδες προνύμφες ανοιχτού καστανού χρώματος με μασητικά στοματικά μόρια. Οι προνύμφες υφαίνουν βομβύκια για τη νύμφωση.

Το θηλυκό έντομο γεννά τα αυγά του σε σκοτεινά σημεία με , σε συσσωρευμένα απορρίμματα στην κατοικία του ξενιστή (σε φωλιές τρωκτικών ή άλλων άγριων ζώων, σε στάβλους ή σπιτάκια οικόσιτων ζώων), σε γωνίες των σπιτιών με σκόνη, σε ρωγμές ή χαραμάδες στο πάτωμα ή στο χώμα. Κάποια αυγά μπορεί να πέσουν πάνω από το ζώο-ξενιστή.

Γεννά 3-25 αυγά την ημέρα ή μετά από κάθε γεύμα, επαναλαμβάνοντας αυτή τη διαδικασία εκατοντάδες φορές στη ζωή του. Οι ιδανικές συνθήκες για ανάπτυξη είναι 18-27°C και 70% υγρασία.

Τα αυγά εκκολάπτονται σε 2-15 ημέρες ανάλογα το είδος και τις συνθήκες. Οι προνύμφες αποφεύγουν το φως, είναι ζωηρές, τρέφονται με διάφορες οργανικές ουσίες, απεκκρίματα, περιττώματα και καταφεύγουν σε σχισμές, χαραμάδες κλπ.

Η προνυμφική περίοδος διαρκεί 10-20+ ημέρες. Στη συνέχεια οι προνύμφες νυμφώνονται μέσα σε βομβύκιο (κουκούλι) για 7-14 ημέρες πριν εμφανιστούν τα ενήλικα έντομα. Αν στον χώρο δεν υπάρχει ξενιστής δεν βγαίνει το ακμαίο από το βομβύκιο, και μπορεί να παραμείνει ζωντανό ως και ένα έτος. Το ερέθισμα για την έξοδο μπορεί να είναι οι ταλαντώσεις από τις κινήσεις του ξενιστή, η αύξηση του CO2 ή η αύξηση της υγρασίας.

Τα ενήλικα παράσιτα τρέφονται με αίμα από τον ξενιστή. Το σάλιό τους βοηθά στην απορρόφηση του αίματος. Τα θηλυκά αρχίζουν να γεννούν 3-4 ημέρες μετά τη σίτιση. Ο συνολικός κύκλος ζωής μπορεί να διαρκέσει από 2-3 εβδομάδες έως 20 μήνες.

Υγειονομική σημασία

Παρότι οι ψύλλοι μπορούν να αποτελούν πρόβλημα όλο τον χρόνο, ο πληθυσμός τους τυπικά αυξάνεται περίπου 5-6 εβδομάδες μετά την άνοδο της θερμοκρασίας.

Η μη παρουσία ενήλικων ψύλλων πάνω στο ζώο δεν σημαίνει απουσία τους από το χώρο διαμονής, καθώς τα αυγά και οι προνύμφες βρίσκονται εκεί και συνεχίζουν τον κύκλο ζωής τους.

Τα τσιμπήματα των ψύλλων είναι ενοχλητικά προκαλώντας πόνο, φαγούρα και δερματικές αντιδράσεις όπως ερυθρότητα, οίδημα και μαύρες κηλίδες. Η ένταση της αντίδρασης ποικίλλει. Επιπλέον, μπορούν να προκαλέσουν εκνευρισμό και αϋπνία.

Οι ψύλλοι αποτελούν ενδιάμεσους ξενιστές για πολλά παράσιτα και μπορούν να μεταδώσουν επικίνδυνες ασθένειες όπως πανώλη, τύφο, εγκεφαλίτιδες, ψευδοφυματίωση, βρουκέλλωση, σαλμονέλωση κ.α. από άρρωστα ζώα στον άνθρωπο.

Σε περιπτώσεις συχνών προσβολών, μπορεί να προκληθεί παραισθησιακή παρασίτωση, μια κατάσταση όπου ο ασθενής αισθάνεται τσιμπήματα και βλέπει ψύλλους χωρίς να υπάρχουν πραγματικά.

Παρόμοια συμπτώματα μπορεί να έχουν άλλες αιτίες πέραν των αρθροπόδων. Όταν δεν υπάρχουν αρθρόποδα εμπλοκής, η κατάσταση ονομάζεται “παραισθησιακή παρασίτωση” και πρέπει να αντιμετωπιστεί από επαγγελματίες υγείας.

Ο ρόλος του εντομολόγου είναι να προσδιορίσει αν πρόκειται για έντομα/ακάρεα, να τα ταυτοποιήσει και να προτείνει τρόπους καταπολέμησης. Όταν δεν υπάρχει εμπλοκή εντόμων, πρέπει να το μεταφέρει με διακριτικό αλλά σταθερό τρόπο και να προτρέψει τον “πάσχοντα” να επισκεφθεί γιατρό για περαιτέρω διερεύνηση.

Πρόληψη:

Καταπολέμηση τρωκτικών που μπορεί να φέρουν ψύλλους

Αποφυγή προμήθειας κοπριάς από ύποπτες κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις

Εμπόδιση αδέσποτων ζώων να εισέρχονται στον χώρο ή φροντίδα τους ως κατοικίδια

Τακτικός έλεγχος και φροντίδα των κατοικίδιων (χτενίσματα, χρήση απωθητικών περιλαίμιων κλπ.) βάσει οδηγιών κτηνιάτρου

Σχολαστικός καθαρισμός με σκούπα σε όλες τις γωνίες και κρυφές περιοχές

Εφαρμογή εντομοκτόνων:

Χρήση εντομοκτόνων που περιέχουν και ρυθμιστές ανάπτυξης για καταπολέμηση προνυμφών

Σε περίπτωση μη χρήσης ρυθμιστών, επανάληψη του ψεκασμού μετά από μία εβδομάδα

Εντοπισμός και αντιμετώπιση των εστιών προσβολής (π.χ. φωλιές αδέσποτων)

Ψεκασμός σε όλες τις επιφάνειες του προσβεβλημένου χώρου